Gần đây, cái không khí tranh biện ấy lại bất đồ được hâm nóng. Chỉ trong mấy ngày như 1 loại nhạc phổ biến , không chỉ pháp giới mà dư luận tầng lớp có thêm một thành ngữ mới: nhân thân tốt. Đó là việc liên ngành tố tụng quyết định không xử lý bổn phận hình sự 5 cán bộ trong vụ vỡ đường ống nước sông Đà vì họ là những người có “nhân thân tốt” và có nhiều đóng góp cho tầng lớp. 5 cán bộ này không phải được miễn bổn phận hình sự, mà họ không bị khởi tố điều tra làm rõ. Vụ này càng gây hiềm nghi hơn khi đặt cạnh sự nghiêm khắc của các cơ quan tố tụng trong việc ngay sau đó phạt tù hai thanh niên cướp giật bánh mỳ. Giống như một bộ phim truyền hình dài tập. Việc không xem xét nghĩa vụ hình sự vì lý do nhân thân tốt sẽ tạo nên một tiền lệ rất xấu. Luật quy định chỉ hai lý do để không khởi tố bị can hoặc vụ án, đó là (i) Không có dấu hiệu cấu thành tù đọng và (ii) Có dấu hiệu cấu thành tù túng nhưng thiệt hại không đáng kể. Trong vụ án "Vỡ ống nước Sông Đà", dấu hiệu cấu thành tù đã có, thiệt hại khôn xiết lớn về vật chất lẫn tác động thụ động lên đời sống xã hội, thế nhưng vẫn không bị coi xét bổn phận hình sự là vô lý và sai luật. Không hề có căn cứ pháp luật nào đối với lập luận không xử lý hình sự vì nhân thân tốt. Gần 20 năm làm báo, theo sát hàng trăm vụ án lớn nhỏ, tôi nhận ra, thảy chủ thể của phạm nhân về chức vụ (trừ một số trường hợp đồng phạm) đều nhân ái thân tốt. Và quan chức càng cao thì nhân thân càng tốt, tốt cho đến khi bị phát hiện sai phạm và đứng trước vành móng ngựa. Tôi cho rằng, một nền tư pháp coi nhân thân tốt là điều kiện để miễn tố, thì cơ quan tiến hành tố tụng đã vô hiệu hoá quy định của luật pháp đối với các tội nhân về chức phận. Còn trái lại, những vụ án kiểu “bánh mì” - hành vi trộm, cướp liên can đến tài sản giá trị thấp - lại thường được gây ra bởi những người có xuất thân lao động, gia cảnh phức tạp. Tỷ lệ “nhân thân tốt” của họ vững chắc là thấp hơn tù túng có chức vụ. Nhân thân tốt và những đóng góp cho từng lớp là điều kiện xem xét khi lượng hình, chứ không phải là dấu hiệu định tội và càng chẳng thể trở nên chỗ dựa để lọt lưới luật pháp. Một khi có dấu hiệu tội phạm, khi hành vi của một người xâm hại đến khách thể mà luật hình sự tuyên bố bảo vệ, thì phải khởi tố điều tra. Lý do “nhân thân tốt” tạo ra một sự phân biệt đối mênh mông giữa các vụ án “bánh mỳ” và “nghìn tỷ”. Mấy bữa nay người ta hỏi nhau ngờ ngạc: Sao hai đứa giật bánh mỳ trị giá tài sản cướp đoạt 45 nghìn đồng thì bị tù giam, còn 5 ông quan có nghĩa vụ trong vụ đường ống nước nghìn tỷ cấp cho thủ đô bị vỡ gần 20 lần, kéo theo hàng chục nghìn hộ dân lâm cảnh mất nước triền miên lại không bị xử lý hình sự? Những phản ứng của dư luận cũng như trên TV Show tôi thấy, đến từ hai luồng: pháp giới gia quan tâm đến "lý" là các căn cứ pháp lý; người dân nói chung quan tâm đến "lẽ", họ không thông sâu pháp luật nhưng thấy việc không khởi tố những ông quan kia là thất thường, là vô lý, là không hợp lẽ đời. Cuộc tranh cãi về “bánh mỳ” và “nghìn tỷ” khiến cho đám bạn học luật của tôi lần đầu tiên chụm đầu lại tranh cãi sau 20 năm. Bất phân thắng bại. Đám học luật như tôi, cũng không chịu thuyết phục bởi cái “lẽ” của những người dân thường nhật. Nhưng người dân nói chung không hiểu luật một cách hàn lâm, kĩ càng, thì hiểu theo một tập quán: cái gì vô lý, gây hại cho người khác thì trái luật. Tôi nghĩ toà có những căn cứ trong việc xét xử hai bị cáo vị thành niên giật bánh mỳ. Nhưng nếu trong mắt nhân dân, cơ quan tố tụng hành xử khác nhau giữa một vụ án bánh mỳ và vụ án nghìn tỷ thì những gì chúng ta nghe rao giảng về một quốc gia "thượng tôn pháp luật" vẫn sẽ chỉ là giấc mộng xa xăm. Đức Hiển
